คัดเค้า เป็นอีกหนึ่งสมุนไพรไทยที่มีชื่ออยู่ในบทเพลงพื้นบ้านเนื่องจากเป็นสมุนไพรที่ส่งกลิ่นหอมที่เป็นเอกลักษณ์อีกทั้งยังเป็นพันธุ์พืชที่มีถิ่นกำเนิดอยู่ในประเทศไทยของเราอีกด้วยโดยสรรพคุณทางยาหลักของสมนุไพรชนิดนี้ได้แก่ มีฤทธิ์ช่วยบำรุงโลหิต เป็นยาฟอกโลหิต  ช่วยแก้โลหิต  ใช้เป็นยาขับโลหิต ช่วยแก้โลหิตซ่าน  ช่วยแก้โลหิตในกองกำเดา  เป็นยารักษาไข้เพื่อโลหิต เป็นยารักษาอาการโรครัตตะปิดตะโรค เป็นต้นนอกจากประโยชน์ทางยาแล้วยังสามารถนำยอดอ่อนและผลดิบมาใช้รับประทานกับอาหารได้อีกด้วยถือว่าเป็นพันธุ์พืชสมุนไพรที่มีประโยชน์มากมาย ต้นคัดเค้าสามารถใช้ปลูกเป็นไม้ประดับตามบ้านได้ เพราะเวลาออกดอกจะแลดูสวยงามมาก อีกทั้งดอกยังมีกลิ่นหอมแรงที่เป็นเอกลักษณ์และออกดอกพร้อมกันเกือบทั้งต้น แต่การปลูกต้นคัดเค้าให้สวยงามจะต้องคอยตัดแต่งกิ่งให้เป็นทรงพุ่มอยู่เสมอ เนื่องจากไม้ชนิดนี้จะแตกกิ่งก้านสาขามากและทำให้มีรูปทรงไม่แน่นอนนัก ต้นคัดเค้าเป็นพันธุ์ที่มีหนามแหลมคมมาก จึงนิยมใช้ปลูกเป็นแถว ๆ เป็นไม้เลื้อยตามซุ้มหรือตามรั้วเพื่อทำเป็นรั้วป้องกันคนหรือสัตว์อันตรายผ่านได้ดี

คัดเค้า

คัดเค้า( Siamese randia )มีชื่อเรียกทางวิทยาศาสตร์ว่า   Oxyceros horridus Lour.ชื่อพ้องเสียงว่าGardenia horrida (Lour.) Spreng., Griffithia siamensis Miq., Randia horrida (Lour.) Schult., R. siamensis (Miq.) Craib, R. uncata Ridl., Solena horrida (Lour.) D.Dietr., Webera siamensis (Miq.) Kurzจัดอยู่ในวงศ์เข็ม Rubiaceaeมีชื่อเรียกตามภาษาท้องถิ่นพื้นเมืองอื่นๆว่าเค็ดเค้า (เหนือ) หนามลิดเค้า จีเก๊า (เชียงใหม่) พญาท้าวเอว (กาญจนบุรี) คัดเค้าเครือ(นครราชสีมา) คัดเค้าหนาม (ชัยภูมิ)เป็นต้น

ถิ่นกำเนิดและการแพร่กระจายพันธุ์ของคัดเค้า

คัดเค้าเป็นพันธุ์พืชที่มีของสันนิฐานว่ามีถิ่นกำเนิดอยู่ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และพบครั้งแรกในประเทศไทยของเรานี้เองต่อมาได้มีการแพร่กระจายพันธุ์ไปยังภูมิภาคใกล้เคียงโดยทั่วไปแล้วสามารถพบพืชชนิดนี้ได้ตามธรรมชาติในป่าเบญจพรรณตามภาคต่างๆสวนและพื้นที่รกร้างต่างๆอีกด้วย

ประโยชน์และสรรพคุณของคัดเค้า

  • มีฤทธิ์ช่วยบำรุงโลหิต
  • เป็นยาฟอกโลหิต
  • ช่วยแก้โลหิต
  • ใช้เป็นยาขับโลหิต
  • ช่วยแก้โลหิตซ่าน
  • ช่วยแก้โลหิตในกองกำเดา
  • เป็นยารักษาไข้เพื่อโลหิต
  • เป็นยารักษาอาการโรครัตตะปิดตะโรค
  • ช่วยปิดธาตุ
  • ช่วยแก้เลือดออกตามทวารทั้งเก้า
  • ช่วยแก้พิษไข้กาฬ
  • เป็นยาลดไข้ ช่วยลดความร้อนในร่างกาย
  • ช่วยแก้อาการไอ
  • เป็นยารักษาโรคเลือดออกตามไรฟัน
  • ช่วยรักษาอาการโรครักปิดรักเปิดได้
  • ช่วยแก้เสมหะ
  • ช่วยขับลม
  • เป็นยาแก้และบรรเทาอาการท้องเสีย
  • เป็นยาขับระดู ขับโลหิตประจำเดือนเสียของสตรี
  • รักษาโลหิตอันเน่าให้ตกเสีย และรักษาโลหิตร้อนให้บริบูรณ์
  • ช่วยรีดมดลูก
  • ช่วยรักษาฝีและรักษาแผลทั่วไป
  • ช่วยแก้พิษฝีต่าง ๆ แก้ฝีประคำ
  • ช่วยบำรุงผิวพรรณให้ผ่องใส
  • แก้อาการเลือดออกในทวารทั้งเก้า

ลักษณะทางกายภาพโดยทั่วไปของคัดเค้า

  • ลำต้นของคัดเค้า จัดเป็นพันธุ์ไม้เถาเนื้อแข็งเหนียวหรือไม้พุ่มรอเลื้อย มีความสูงโดยเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 3-6 เมตร เปลือกของลำต้นเรียบมีสีน้ำตาลอมเทา ลักษณะของลำต้นค่อนข้างคดและยาว มักจะขึ้นพันเลื้อยไปตามต้นไม้และกิ่งไม้ หากไม่มีต้นไม้ที่ให้เลื้อยพันก็จะเป็นไม้กึ่งเลื้อยกึ่งยืนต้นคล้ายกับต้นนมแมว ตามบริเวณลำต้นมีข้อ ซึ่งจะมีใบงอกออกเป็นคู่ ๆ และมีหนามแหลมโค้งงองุ้มออกจากบริเวณโคนใบมีลักษณะคล้ายกับเขาควายฝั่งละหนึ่งคู่ ซึ่งเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของไม้ชนิดนี้
  • ใบของคัดเค้า ลักษณะใบเป็นใบเดี่ยวออกตรงข้ามกัน ลักษณะของแผ่นใบเป็นรูปรี (ลักษณะเรียวยาวคล้ายกับใบของต้นมะม่วง) ปลายใบแหลม โคนใบสอบ ส่วนขอบใบเรียบ หลังใบเรียบเป็นสีเขียวเข้มและผิวเป็นมันวาว ท้องใบเรียบลื่นและมีสีอ่อนกว่า เนื้อใบเหนียวหนาแข็ง และมีหูใบขนาดเล็กลักษณะเป็นรูปสามเหลี่ยมอยู่ระหว่างก้านใบ
  • ดอกของคัดเค้า ลักษณะการออกดอกมักเป็นช่อกระจุกตามซอกใบใกล้ปลายกิ่งของต้น ดอกเป็นช่อใหญ่ แต่ละช่อดอกจะมีขนาดตั้งแต่ 4ไปจนถึง10 เซนติเมตร ในแต่ละช่อจะมีดอกย่อยประมาณ 10ถึง25 ดอก ดอกย่อยจะมีขนาดเล็กสีขาวและมีกลิ่นหอมที่เป็นเอกลักษณ์ ดอกมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางอยู่ราวๆประมาณ 5-2 เซนติเมตร มีลักษณะคล้ายดอกเข็มมีกลีบดอกด้วยกัน 5 กลีบ เมื่อดอกบานเต็มที่กลีบดอกจะบิด ที่โคนกลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอดสั้น
  • ผลของคัดเค้า ลักษณะการออกผลมักจะออกเป็นพวงหรือออกเป็นกลุ่ม ลักษณะของผลเป็นรูปทรงกลมหรือกลมรี ผิวผลเรียบและเป็นมัน ผลมีขนาดเท่ากับเมล็ดพุทรากลม ๆ โดยจะมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางของผลประมาณ 1-1.5 เซนติเมตร ปลายผลแหลม ผลเป็นสีเขียวเข้ม เมื่อสุกเต็มแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีดำ ภายในผลจะมีเมล็ดขนาดเล็กๆอัดแน่นกันเป็นจำนวนมาก เมล็ดขนาดเท่าหัวไม้ขีดไฟ โดยจะติดผลในช่วงเดือนเมษายน

คัดเค้า

การนำคัดเค้ามาใช้ประโยชน์ด้านอื่นๆ

  • ยอดอ่อนของคัดเค้าสามารถนำมาใช้ปรุงอาหารเพื่อรับประทานได้ เช่น ยำใส่มะพร้าวคั่วหรือใช้รับประทานแกล้มกับลาบเหนือ
  • ผลอ่อนหรือผลแก่ใช้รับประทานเป็นผักเหนาะหรือใช้เป็นผักสดร่วมทานกับน้ำพริกได้ ด้วยการนำมารับประทานสดหรือนำไปลวกให้สุกก่อนนำมารับประทาน
  • ผลคัดเค้ามีสารจำพวกไตรเทอร์ปีนซาโปนินที่มีฤทธิ์เป็นยาเบื่อปลาได้

เอกสารอ้างอิง

  • หนังสือพจนานุกรมสมุนไพรไทย, ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 5.  (ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม).  หน้า 177.
  • หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1. “คัดเค้า (Khut Khao)”.  (ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์).  หน้า 77.
  • หนังสือสมุนไพรในอุทยานแห่งชาติภาคเหนือ.(พญ.เพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ).  หน้า 99.
  • สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. “คัดเค้า (คัดเค้าเครือ)”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: rspg.or.th.  [20 มี.ค. 63].
  • ฝ่ายปฏิบัติการวิจัยและเรือนปลูกพืชทดลอง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. “คัดเค้า”.  (นพพล เกตุประสาท, ไพร มัทธวรัตน์).  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: rdi.ku.ac.th.  [20 มี.ค. 63].
  • มูลนิธิหมอชาวบ้าน. นิตยสารหมอชาวบ้าน เล่มที่ 319 คอลัมน์: ต้นไม้ใบหญ้า.  “คัดเค้า ความหอมอย่างไทย จากป่าไทย”.  (เดชา ศิริภัทร).  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: doctor.or.th. [20 มี.ค. 63].
  • สมุนไพรไทย, มหาวิทยาลัยนเรศวร. “สมุนไพรไทยคัดเค้าเครือ”.  (วชิราภรณ์ ทัพผา).  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: nu.ac.th/46313433/Thaiherb/. [20 มี.ค. 63].
  • ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: phargarden.com. [20 มี.ค. 63].
  • ศูนย์รวมข้อมูลสิ่งมีชีวิตในประเทศไทย, สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องค์การมหาชน). [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: thaibiodiversity.org.  [20 มี.ค. 63].
  • ผักพื้นบ้านในประเทศไทย กรมส่งเสริมการเกษตร. “คัดเค้าเครือ”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: ftp://smc.ssk.ac.th/intranet/Research_AntioxidativeThaiVegetable/.  [20 มี.ค. 63].
  • OK Nation Blog. “คัดเค้า ไม้หอม ยาไทยใกล้ตัว”.  (ชบาตานี).  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: oknation.net.  [20 มี.ค. 63].