ประยงค์บ้าน เป็นสมุนไพรที่ได้รับความนิยมใช้กันมาตั้งแต่สมัยโบราณแถมกลิ่นหอมของดอกนั้นมีความหอมที่เป็นเอกลักษณ์จนได้อีกชื่อว่า”ต้นหอมไกล“นั้นเองอีกทั้งยังเป็นส่วนผสมสำคัญในตัวยาอีกหลายๆตัวไม่ว่าจะเป็นสรรพคุณช่วยรักษาแผลฝีหนองต่างๆ ช่วยแก้โรคซาง ช่วยกระตุ้นความอยากอาหารทำให้แก้อาการผอมแห้งแรงน้อยโดยสมุนไพรชนิดนี้นี้เป็นหนึ่ง จุลพิกัดยาไทยอีกด้วย

ประยงค์บ้าน

ประยงค์บ้าน (Chinese Rice flower)มีชื่อเรียกทางวิทยาศาสตร์ว่าAglaia odorata Lour.จัดอยู่วงศ์เดียวกับกระท้อนMELIACEAEมีชื่อเรียกตามภาษาท้องถิ่นพื้นเมืองว่า ขะยง ขะยม พะยงค์ ยม (ภาคเหนือ), ประยงค์บ้าน ประยงค์ใบใหญ่ (ภาคกลาง), หอมไกล (ภาคใต้) เป็นต้น

ถิ่นกำเนิดและการแพร่กระจายพันธุ์ของประยงค์บ้าน

ประยงค์บ้านเป็นพันธุ์ไม้ที่มีถิ่นกำเนิดอยู่ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในประเทศไทยของเรานั้นเองโดยพื้นที่ที่พบพืชชนิดนี้ครั้งแรกมีข้อสันนิฐานว่าพบครั้งแรกในป่าเบญจพรรณของจังหวัดเชียงใหม่และได้มีการแพร่กระจายพันธุ์ไปตามภูมิภาคใกล้เคียง

ประโยชน์และสรรพคุณของประยงค์บ้าน

  • มีการนำใบของพืชชนิดนี้มาใช้เป็นยาบำรุงร่างกาย
  • ช่วยทำให้เจริญอาหาร แก้ผอมแห้งแรงน้อย
  • ช่วยกระตุ้นการทำงานของระบบย่อยอาหารทำให้ระบบย่อยอาหารทำงานได้ดีขึ้น
  • ช่วยแก้อาการวิงเวียนศีรษะ ทำให้หูตาสว่าง จิตใจปลอดโปร่ง
  • แก้อาการเมาค้าง
  • เป็นยาแก้ไข้
  • ช่วยดับร้อน แก้อาการร้นในกระหายน้ำ
  • เป็นยาแก้ไข้พุพอง
  • ช่วยแก้อาการไอ แก้ไอหืด
  • ช่วยแก้เลือด แก้กำเดา
  • เป็นยาทำให้อาเจียน
  • ช่วยแก้อาเจียนเป็นเลือด
  • ใช้เป็นยากวาดเด็ก แก้เสมหะด่าง
  • ช่วยลดอาการอึดอัดแน่นหน้าอก
  • ช่วยฟอกปอด ทำให้ปอดทำงานได้ดีขึ้น
  • รากและใบใช้แก้โรคที่เกี่ยวกับทรวงอก อาการชัก และแก้ไข้
  • ช่วยแก้ลมจุกเสียด แน่นท้อง
  • ช่วยแก้ริดสีดวงในท้อง
  • ช่วยรักษากามโรค
  • เป็นยาสำหรับสตรีที่มีประจำเดือนมากผิดปกติ
  • ช่วยกระตุ้นให้ปากมดลูกเปิดออกเร่งการคลอด
  • ใช้เป็นยาพอกแก้แผลบวมฟกช้ำจากการหกล้มหรือถูกกระทบกระแทก และช่วยรักษาแผลฝีหนองทั้งหลาย
  • เป็นยาถอนพิษเบื่อ ยาเมา
  • ช่วยแก้อัมพาต

ลักษณะทางกายภาพโดยทั่วไปของประยงค์บ้าน

  • ลำต้นของประยงค์บ้าน โดยจัดเป็นพันธุ์ไม้พุ่มกึ่งพรรณไม้ยืนต้นขนาดเล็ก ทรงพุ่มทึบค่อนข้างกลม มีความสูงของต้นเฉลี่ยอยู่ที่ 2-3 เมตรและสูงที่สุดไม่เกิน 5 เมตร ลำต้นจะแตกกิ่งก้านตั้งแต่โคนต้น เปลือกลำต้นเรียบเป็นสีเทา เป็นพืชที่สามารถทนได้ทุกสภาพอากาศและทนต่อสภาพแล้งจัดได้ดี
  • ใบของประยงค์บ้าน ใบมีลักษณะเป็นใบประกอบแบบขนนกออกเรียงสลับกัน ลักษณะของแผ่นใบเป็นรูปรีหรือรูปไข่กลับ ปลายใบมนกลม โคนใบแหลม ส่วนขอบใบเรียบมีสันคลื่นเล็กน้อย ผิวใบเป็นสีเขียวเข้ม หลังใบและท้องใบเรียบ ก้านใบแผ่ออกเป็นปีกสามารถเห็นได้ชัดเจน
  • ดอกของประยงค์บ้าน ออกดอกเป็นช่อสั้น ๆ โดยจะออกตามบริเวณซอกใบและบริเวณปลายกิ่ง ในแต่ละช่อดอกจะประกอบไปด้วยดอกย่อย โดยดอกย่อยเป็นสีเหลืองและมีกลิ่นหอมแรงที่เป็นเอกลักษณ์ลอยไปได้ไกลขนาดดอกแห้งที่ร่วงจากต้นยังมีกลิ่นที่หอมอบอวน
  • ผลของประยงค์บ้าน โดยลักษณะของผลประยงค์บ้านจะมีรูปทรงกลมรี ผิวผลเรียบเป็นมัน ผลอ่อนเป็นสีเหลืองอ่อน เมื่อสุกหรือแก่เต็มที่แล้วจะเปลี่ยนเป็นสีแดงเข้มเกือบดำภายในผลแก่มีเมล็ดสีน้ำตาล อยู่จำนวนหนึ่ง

ประยงค์บ้าน

สาระน่ารู้เพิ่มเติมของประยงค์บ้าน

  • ใบของประยงค์บ้านพบว่ามีสาร (24 S) – Aglaitriol (24 R) – Aglaitriol, สารอัลคาลอยด์, สารAglaiol, สารAglaiondiol, สารOdoratine และ สารOdoratinol
  • ในประยงค์มีสารออกฤทธิ์ต่อสัตว์อยู่หลายชนิด เช่น สารในกลุ่ม Cyclopentabenzofuran (เป็นอนุพันธ์ของสาร Rocaglamide, Odorine, Aglain, Lignanes และ Triterpenes) ซึ่งสารเหล่านี้มีฤทธิ์ที่ใช้ในการกำจัดแมลงวันผลไม้ได้[7]
  • สารสกัดด้วยน้ำจากกิ่งอ่อนของต้นประยงค์บ้านมีฤทธิ์ยับยั้งการเจริญเติบโตของผักโขมและหญ้าข้าวนกได้ซึ่งอาจจะสามารถนำไปต่อใช้กำจัดวัชพืชอื่นๆได้
  • มีข้อมูลอื่นๆที่ระบุว่าประยงค์บ้านมีฤทธิ์ยับยั้งการกินอาหารของแมลง มีฤทธิ์ฆ่าแมลง ฆ่าตัวอ่อนของแมลง เป็นพิษต่อปลา ช่วยยับยั้งเอนไซม์ reverse transcriptase ช่วยเสริมฤทธิ์การยับยั้งเนื้องอก เป็นพิษต่อเซลล์ ข้อมูลนี้ยังไม่มีมีงานวิจัยรองรับ

เอกสารอ้างอิง

  • หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม 1. “ประยงค์ (Prayong)”.  (ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์).  หน้า 169.
  • หนังสือสมุนไพรในอุทยานแห่งชาติภาคเหนือ. “ประยงค์”.  (พญ.เพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ).  หน้า 132.
  • หนังสือสมุนไพรสวนสิรีรุกขชาติ. (คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล).  “ประยงค์”.  หน้า 39.
  • สรรพคุณสมุนไพร 200 ชนิด, สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. “ประยงค์”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: or.th/plants_data/herbs/.  [28 ก.พ.2020].
  • ฝ่ายปฏิบัติการวิจัยและเรือนปลูกพืชทดลอง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. “ประยงค์”.  (นพพล เกตุประสาท, ไพร มัทธวรัตน์).  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: rdi.ku.ac.th.  [28 ก.พ.2020].
  • มูลนิธิหมอชาวบ้าน. นิตยสารหมอชาวบ้าน เล่มที่ 273 คอลัมน์: ต้นไม้ใบหญ้า. “ประยงค์ช่อน้อยลอยกลิ่นไกล”.  (เดชา ศิริภัทร).  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: or.th.  [28 ก.พ.2020].
  • การประชุมวิชาการนเรศวรวิจัยครั้งที่ 3 วันที่ 28-29 ก.พ. 2550. “ผลของสารสกัดจากใบประยงค์ต่อจำนวนเม็ดเลือด ของแมลงวันผลไม้ระยะตัวหนอน”. (กิตติ ตันเมืองปัก, พาคิน ฝั่งไชยสงค์, อาทิตย์ พิมมี).
  • การประชุมทางวิชาการของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ครั้งที่ 41. “การเปรียบเทียบผลของสารสกัดจากส่วนต่าง ๆ ของต้นประยงค์ด้วยน้ำที่มีต่อการงอกและการเจริญเติบโตของวัชพืชสองชนิด”. (ยิ่งยง เมฆลอย, วิรัตน์ ภูวิวัฒน์, จำรูญ เล้าสินวัฒนา, พัชนี เจริญยิ่ง). หน้า 311-317.
  • สวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์,โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. “ประยงค์”.  อ้างอิงใน: หนังสือต้นไม้ยาน่ารู้ (ธงชัย เปาอินทร์, นิวัตร เปาอินทร์).  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: uru.ac.th/~botany/. [28 ก.พ.2020].