เจตมูลเพลิงขาว เป็นหนึ่งในสมุนไพรในตำหรับยา “พิกัดจตุกาลธาตุ”ที่มีส่วนประกอบด้วยเหง้าว่านน้ำ รากเจตมูลเพลิง รากแคแตร และรากนมสวรรค์ มีสรรพคุณช่วยในการแก้ธาตุพิการ บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด แก้เสมหะ แก้โลหิตในท้อง ขับลมในท้องและแก้ไข้ เป็นหนึ่งในสมุนไพรไทยและภูมิปัญญาของไทยที่ควรสืบสานไว้ เจตมูลเพลิงขาว

เจตมูลเพลิงขาว(White leadwort)ชื่อวิทยาศาสตร์ Plumbago zeylanica L. จัดอยู่ในวงศ์ PLUMBAGINACEAE เช่นเดียวกับเจตมูลเพลิงแดง มีชื่อเรียกในภาษาท้องถิ่นอื่นๆว่าปิดปิวขาว (ภาคเหนือ), ตั้งชู้อ้วย ตอชูวา (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน), ตอชู (กะเหรี่ยงเชียงใหม่), โก้นหลัวะ (ม้ง), หนวดแมว (ไทลื้อ), ป๋ายฮัวตาน ไป๋ฮวาตัน ไป๋เสี่ยฮวา (จีนกลาง), แปะฮวยตัง (แต้จิ๋ว), ปิ๋ด ปี๋ ขาว ปี่ปีขาว เป็นต้น

ถิ่นกำเนิดและการแพร่กระจายพันธุ์ของเจตมูลเพลิงขาว

เจตมูลเพลิงขาว เป็นพรรณไม้ที่ถิ่นกำเนิดอยู่ในเขตร้อนของทวีปเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น มาเลเซีย ลาว กัมพูชา เป็นต้นโดยในประเทศไทยสามารถพบเจตมูลเพลิงขาวได้ในป่าเบญจพรรณ ป่าดิบชื้นและพื้นที่รกร้างต่างๆ

ประโยชน์และสรรพคุณของเจตมูลเพลิงขาว

  • เป็นยาบำรุงร่างกาย
  • ช่วยบำรุงธาตุ บำรุงโลหิต
  • ช่วยขับโลหิตที่เป็นพิษ
  • ช่วยทำให้เจริญอาหาร
  • ช่วยกระจายเลือดลม ช่วยลดการอุดตันในเส้นเลือด
  • แก้ลมและเสมหะ แก้ลมในกองเสมหะ
  • ใช้แก้โรคหนาวเย็น
  • ช่วยขับโลหิตที่เป็นพิษ
  • เป็นยาแก้โรคตา
  • เป็นยาแก้ไข้มาลาเรีย ช่วยลดไข้ได้
  • ช่วยขับเหงื่อ
  • เป็นยาแก้ไอ ช่วยขับเสมหะ
  • ช่วยทำให้อาเจียน แก้อาการหาวเรอ
  • ช่วยแก้ปอดบวม
  • ออกฤทธิ์ต่อปอดและหัวใจ
  • ใช้เป็นยาขับลม ช่วยขับลมในอก
  • แก้อาการปวดกระเพาะ แน่นจุกเสียดท้อง
  • ช่วยในการขับผายลม ช่วยขับลมในกระเพาะอาหารและลำไส้
  • ช่วยในการย่อยอาหาร
  • ช่วยแก้อาการปวดท้อง ท้องเสีย
  • เป็นยาขับพยาธิ
  • เป็นยาขับปัสสาวะ แก้นิ่ว รักษาโรคทางเดินปัสสาวะ
  • ช่วยแก้ริดสีดวงทวาร
  • ใช้เป็นยาขับประจำเดือนหรือขับระดูเสียให้ตกไป แก้ประจำเดือนไม่เป็นปกติ ประจำเดือนไม่มา แก้อาการปวดท้องเวลามีประจำเดือน
  • ช่วยทำให้คลอดบุตรได้ง่ายขึ้น
  • เป็นยารักษาแผลสด ห้ามเลือด
  • ช่วยแก้พิษจากแมลงสัตว์กัดต่อย
  • รักษาโรคผิวหนัง กลากเกลื้อน รากใช้เป็นยารักษาโรคผิวหนัง โรคผิวหนังบางชนิด
  • ช่วยแก้ฝีบวมอักเสบ
  • ช่วยแก้คุดทะราด
  • ใช้แก้อาการฟกช้ำ ช่วยแก้ปวด แก้ปวดบวม
  • เป็นยาทาแก้อาการปวดตามข้อ เคล็ดขัดยอก ช่วยขับลมชื้นปวดตามข้อ
  • ช่วยแก้อาการปวดเมื่อย กระดูกหัก

เจตมูลเพลิงขาว

ลักษณะทางกายภาพโดยทั่วไปของเจตมูลเพลิงขาว

  • ลำต้นของเจตมูลเพลิงขาว จัดเป็นพรรณไม้ล้มลุกขนาดเล็กมีอายุนานหลายปีแตกกิ่งก้านมากกิ่งก้านมักทอดยาว ลำต้นตั้งตรงหรือพาดพันบนต้นไม้อื่น ส่วนกิ่งเอนลู่ลงลำต้นมีสีเขียวเข้มกิ่งอ่อนเป็นสีเขียวเป็นร่องเหลี่ยม ผิวเรียบ ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด
  • ใบของเจตมูลเพลิงขาว ใบเป็นใบเดี่ยว ออกเรียงสลับตามข้อ ลักษณะของใบเป็นรูปหอก รูปกลมรี รูปไข่แกมขอบขนาน หรือรูปขอบขนาน ปลายใบแหลม ตอนปลายเป็นติ่ง โคนใบเว้าหรือเป็นรูปลิ่มหรือมน ส่วนขอบใบเป็นคลื่นเล็กน้อย
  • ดอกของเจตมูลเพลิงขาว ออกดอกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง โดยช่อดอกเป็นแบบช่อกระจะเชิงลด ดอกย่อยมีหลายดอก แกนกลางและก้านช่อดอกจะมีต่อมไร้ก้าน (ส่วนเจตมูลเพลิงแดงจะไม่มี) ก้านมียางเหนียว กลีบดอกเป็นสีขาว โคนกลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอดเล็ก ๆ
  • ผลของเจตมูลเพลิงขาว ผลเป็นแบบแคปซูลแห้ง ลักษณะของผลเป็นรูปทรงกลมรี ยาว กลม หรือเป็นรูปขอบขนาน ผลเป็นสีเขียวและมีขนเหนียวรอบผลข้อมูลทางเภสัชวิทยาของเจตมูลเพลิงขาว
    • สารที่พบได้แก่ Plumbagin, Hydroplumbagin, Sistosterol, Glucoside, 3-Biplumbagin, 3-Chloroplumbagin, Chitranone, Droserone, Elliptinone, Fructose, Glucose, Isozeylinone, Protease, Zeylinone เป็นต้น
    • สาร Plumbagin มีกลิ่นเหม็นและมีรสเผ็ดขม หากนำมาใช้ในการรักษาโรคผิวหนัง จะสามารถช่วยฆ่าเชื้อบริเวณผิวหนังได้ และถ้านำสารชนิดนี้มาสกัดด้วยสารคลอโรฟอร์ม จะพบว่าสามารถช่วยต้านเชื้อ Staphylo coccus ได้
    • สาร Plumbagin จากรากเจตมูลเพลิงขาวมีฤทธิ์ในการต้านเซลล์มะเร็ง ช่วยลดไขมันในเลือด และช่วยยับยั้งเชื้อแบคทีเรียสารสกัดจากรากมีฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา
    • เจตมูลเพลิงขาวมีฤทธิ์ต่อการเต้นของหัวใจและมีฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาท หากใช้ในปริมาณมากจะทำให้หัวใจหยุดเต้น หรือทำให้ประสาทสงบระงับ (ได้แก่พวกหนูตะเภา กระต่าย และกบ) หากใช้สารสกัดจากเจตมูลเพลิงขาว (Plumbagin) ในอัตราส่วน 0.1 มิลลิกรัมต่อ 1 กิโลกรัม ฉีดเข้าที่ตัวของหนูหรือกระต่ายทดลอง พบว่าจะมีฤทธิ์ในการกระตุ้นประสาทส่วนกลางของสัตว์ทดลองให้ตื่นตัว แต่หากใช้ในอัตราส่วนมากจนเกินไป จะทำให้ประสาทส่วนกลางตายด้าน จนหมดความรู้สึก
    • มีฤทธิ์ในการลดความดันโลหิตและหยุดการหายใจของกระต่าย[4] หากนำสารสกัดเจตมูลเพลิงมาฉีดเข้าที่ตัวของหนูหรือกระต่ายในอัตราส่วน 10 มิลลิกรัม ต่อ 1 กิโลกรัม พบว่าจะมีฤทธิ์ในการยับยั้งการหายใจและความดันได้ โดยสาเหตุที่ทำให้ความดันโลหิตลดลง เนื่องมาจากการขยายตัวของเส้นเลือดฝอยยับยั้งการเต้นของหัวใจให้ลดลง แต่ถ้าใช้ในปริมาณที่มากเกินไปก็อาจจะทำให้หัวใจหยุดเต้นได้ในที่สุด
    • สารสกัดจากรากมีฤทธิ์บีบมดลูกทำให้หนูแท้ง โดยมีฤทธิ์ต่อมดลูกของสัตว์ที่ตั้งท้อง หากใช้ในระดับปานกลางจะไปยับยั้งการบีบตัว และหากฉีดเข้าไปในหนูขาวทดลองจะทำให้แท้งได้ เพราะการทำงานของรังไข่จะผิดปกติไป[4] และสาร Plumbagin ของเจตมูลเพลิงยังมีผลกระตุ้นมดลูกของหนูหรือกระต่ายทดลองที่กำลังตั้งท้อง ทำให้ตกเลือดอีกด้วย[3]
    • สารสกัดจากด้วยแอลกอฮอล์จะมีฤทธิ์ในการกำจัดเพลี้ย และจะมีฤทธิ์ในการต้านแบคทีเรีย Mincrococcus pyogenes var. aureus, Mycobacterium phlei และ Salmonella typhi

    องค์ประกอบทางเคมี    

                ราก มีสารกลุ่มควิโนน เช่น  plumbagin, chloroplumbagin

    ข้อควรระวัง   

               สารสกัดรากมีฤทธิ์บีบมดลูกทำให้หนูแท้ง ในหญิงมีครรภ์ห้ามรับประทาน เพราะจะทำให้แท้งได้

    เอกสารอ้างอิง

    • หนังสือสมุนไพรไทย เล่ม “เจตมูลเพลิงขาว (Chetta Mun Phloeng Khao)”.  (ดร.นิจศิริ เรืองรังษี, ธวัชชัย มังคละคุปต์).  หน้า 97.
    • หนังสือสมุนไพรพื้นบ้านล้านนา. (ภาควิชาเภสัชพฤกษศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล).    หน้า
    • หนังสือสารานุกรมสมุนไพรไทย-จีน ที่ใช้บ่อยในประเทศไทย. “เจตมูลเพลิง”. (วิทยา บุญวรพัฒน์). หน้า
    • หนังสือพจนานุกรมสมุนไพรไทย, ฉบับพิมพ์ครั้งที่ “เจตมูลเพลิง”.  (ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม). หน้า 230-232.
    • ฐานข้อมูลออนไลน์ด้านสุขภาพ สมุนไพร ความงาม ฯลฯ โดยแพทย์เพื่อประชาชน.“เจตมูลเพลิง”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: medthai.com.  [16 มกราคม 2020].
    • ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. “เจตมูลเพลิง”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: phargarden.com.  [16 มกราคม 2020].
    • สรรพคุณสมุนไพร 200 ชนิด, สำนักงานโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี. “เจตมูลเพลิง”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: rspg.or.th/plants_data/herbs/.  [16 มกราคม 2020].
    • โครงการเผยแพร่ข้อมูลทรัพยากรชีวภาพและภูมิปัญญาท้องถิ่นบนพื้นที่สูง, สถาบันวิจัยและพัฒนาที่สูง (องค์การมหาชน). “เจตมูลเพลิงขาว, ปิดปิวขาว”.  อ้างอิงใน: หนังสือพืชสมุนไพรในสวนป่าสมุนไพรเขาหินซ้อน (พงษ์ศักดิ์ พลเสนา). [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: hrdi.or.th.  [16 มกราคม 2020].
    • สำนักงานหอพรรณไม้ สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช, กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. “เจตมูลเพลิงขาว”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: dnp.go.th/botany/.  [16 มกราคม 2020].
    • Clearing House Mechanism of Department of Agriculture (CHM of DOA). “เจตมูลเพลิงขาว”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: doa.go.th.  [16 มกราคม 2020].
    • สวนพฤษศาสตร์สายยาไทย. “เจตมูลเพลิงขาว”.  [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก: saiyathai.com.[16 มกราคม 2020].